آزر سالماس

باورها و فولکلور ترکان

افسانه نامگذاری سالها

●مهرداد رحمانی اهروانلی

برگرفته شده از دیوان لغات الترک ، محمود بن الحسین الکاشغری ، ترجمه دکتر حسین دؤزگون

بیشتر ما بارها و بارها در تحویل سال و در ابتدای تقویم ها با نامی از حیوانی روبرو می شویم که سال جدید به نام آن حیوان است . آیا تا کنون از خود پرسیده اید که علت و ریشه این نام گذاری ها چیست و از کجا نشات گرفته است ؟ شاید کسانی از شما که کمی کنجکاو باشد بارها این پرسش را از بزرگان خود کرده است ؟ شده است که ما از زبان بزرگان شندیده باشیم که در سال فلان حیوان ، فلان اتفاق افتاده است . موضوع وقتی جالب می شود که بر اساس برخی از اعتقادات و گاهاً تحقیقات علمی ، سال و ماه تولد هر فرد تأثیری نیز در اخلاق رفتار و آینده همان فرد دارد که بر همین باور کتابهای طالع بینی نوشته شده اند . در بین ترکان نام دوازده گونه از جانوران انتخاب شده و آنها را به عنوان نام 12 سال برگزیده اند که بر اساس آن در قدیم تاریخ دلاوری ها ، تولدها و جنگ ها را به یاد می سپردند .

برای دلیل این نامگذاری ها در کتاب بسیار ارزشمند دیوان لغات الترک افسانه ای به شرح زیر نقل شده است : 

« یکی از خاقانان ترک اراده کرد که تاریخ یکی از نبردهای سالها پیش از خود را بداند . در تعیین تاریخ وقوع آن نبرد [ مورخان ] به اشتباه افتادند . از این رو خاقان در این کار با مردم خود مشورت کرد و در کنگره ای [3] که به همین خاطر تشکیل شده بود گفت : همانطور که ما در تعیین این تاریخ سهو کردیم پس از ما نیز آیندگان در اشتباه خواهند بود پس بهتر است که ما اکنون به شمار برجهای دوازده گانه آسمان و ماههای دوازده گانه سالها را هم به همین ترتیب نامگذاری کنیم و تقویم خود را با سپری شده این سالها به نظم آوریم و بدین گونه یادگاری جاودانه در میان ما بماند .

مردم از این پیشنهاد خاقان استقبال کردند و آن را پذیرفتند ، پس آنگاه خاقان به شکار بیرون آمد و فرمان داد که حیوانات وحشی را به سوی رودخانه ی ایلا سوُ Ila su روان سازند که رودی بود بزرگ . مردم حیوانات وحشی را وادار ساختند که به سوی آن آب درآیند چندی از حیوانات را شکار کردند و گروهی نیز به داخل آب پریدند ، دوازده گونه از این حیوانات از آب گذشتند ، نام این حیوانات هر کدام بر سالی نهاده شد نخستین این حیوانات سیچغان ، موش بود چون او بیش از همه حیوانات از آب گذشته بود . نخستین سال از آغاز گردش سالها را سیجغان ییلی Sıçğan yılı ، سال موش نامیدند و سپس نام حیواناتی را که به ترتیب از آب عبورکرده بودند بر بازپسین سالها نهادند ، بدین گونه :

اوُد ییلی Ud yılı ( سال گاو ) ، پارس ییلی Pars yılı ( سال پلنگ ) ، تاویشغان ییلی Tavışğan yılı ( سال خرگوش ) ، نئک ییلی Nek yılı ( سال تمساح ) ، ییلان ییلی Yılan yılı ( سال مار ) ، یوُند ییلی Yund yılı ( سال گوسفند ) ، بیچین ییلی Biçin yılı ( سال میمون ) ، تاقاغوُ ییلی Taqağu yılı ( سال مرغ ) ، ایت ییلی İt yili ( سال سگ ) ، دوُنغوُز ییلی Donğuz yılı ( سال خوک ) .

ترکان گویند که هر یک از این سالها ، حکمتی نهفته است و به آن تفال می کنند و آن را فرخنده و مبارک می شمارند . مثلاً وقتی سال گاو وارد می شود نبردها و قهرمانی ها فزونی می یابد [2] زیرا که گاوان به هم فراوان شاخ می زنند و در ستیزند ، در سال مرغ طعام فراوان گردد اما در بین مردم تشویش و نگرانی افتد . چنانکه مرغ نیز به دنبال جستجوی دان پیوسته خرده ریز ها را زیر و رو می کند . در سال تمساح نیز اعتقاد بر این است که باران فراوان شود و فراوانی رخ نماید و . . . »[1]

امروزه علارغم پیشرفت علوم و تکنولوژی باز هم زوایایی تاریک از آفرینش الهی وجود دارد که شاید ذهن بشر هیچگاه اجازه دخول بدان را نیابد ، هر چند مرز بین حقیقت و علم بسیار باریک است و گاهی نیز چنان به هم فشرده هستند که تشخیص حقیقت و تخیل بسیار سخت می نماید اما مطالعات علمی هرچند تا به امروز نتوانسته است آثار گردش ماه و ستارگان و سالها را در سیر زندگی انسان با دلایلی اثبات نماید اما برخی از نوشته ها و رویدادها ، هر شخص پرسشگری را مدتی به این فکر وامی دارد که شاید حقیقتی در پس این گفته ها باشد که ما فعلاً از درک آن عاجزیم . « و نشانه هایی است برای آنان که می اندیشند » قران کریم .

● قایناقلار :

[1] . دیوان لغات الترک ، محمود الحسین الکاشغری ، ص 222

[2] . همانطور که یافته های تاریخی در مورد ترکان باستان نشان می دهد گاو از جمله نمادهای قدرت در بین اقوام التصاقی زبان ( ترکان باستان ) به حساب می آمده است و بر اساس این اعتقاد ما در دست ساخته های مربوط به اقوام سومر ، ایلام – عیلام و امپراتوری قدرتمند اوُرارتو به وفور با اشکال و مجسمه های گاوهای شاخ دار خشمگین روبرو می شویم و نکته زمانی جالب تر می شود تمدن بسیار مرموز اینکا - ها İnka را نیز برخی باستان شناسان شاخه ای از ترکان باستان می دانند که گاو را تبدیل به  نمادی برای حکومت خود کرده بودند ، خود نام اینکا نیز شباهت زیادی با واژه اینَک İnək به معنی گاو در ترکی دارد .