آزر سالماس

دیوان الغات تورک کیتابیندا اولان آتالار سؤزلرینه بیر باخیش

● تیلین توگمیشینی تیشین یازماس 

ترکی آذربایجانی : دیلین دویونون ، دیشنه ن آچمازلار

● ییلان کَندو اَگریسینی بیلمه س ، تَوی بوینوُن اگری تیر

ترکی آذربایجانی : ایلان اؤز اَیریسین بیلمه ز ، ده وه نین بوینوُن اَیری بیله ر

● اَرمه گوگه بولیت یوک بولوُر

ترکی آذربایجانی : تنبه له بوُلوُت کؤلگه سی یوک دور

بوِنو اشاره ائدیر کی تنبله لاپ یونگول ایشده آغیر گه لر

● آلیمجی آرسلان ، بیریمچی سیچغان

آلیمجی اسلان ، وئریمجی سیچان

آلیمجیAlımcı  : بورج اییه سی ، و ئریمجی : بورجلی

● یاتینن یاغلیغ تیکوسینده ن ، اؤزون قانلیغ یوُزروُق یاق

ترکی آذربایجانی : یادین یاغلی تیکَسینده ن ، [ تانیشین ] اؤزون قانلی یوُمروغو یاخشی

آدامین اؤز ائلینین چَتین لیگی و یامانلیقی ، یاد [ بیگـــانه نین ] وئردیغی قازانج وه محبت اینده ن مین قات یاخشی دیر .

● سوُ بیرمه س که ، سؤت بیر

ترکی آذربایجانی : سو وئرمییه نه ، سوت وئر

سَنین حاقیندا پیسلیق ائده نه ، یاخشی لیق ائدگینه ن

● اَرده م باشی ، تیل

ترکی آذربایجانی : اَرده م باشی ، دییل  [ اَرده م Ərdəm : ادب ]  

● یازی – دا بؤری اوُلیسا ائوده ایت باغری تارتیشوُر  [ یازی Yazı : چؤل ، دشت ]

ترکی آذربایجانی : یازی دا قوُرد اوُلاسا ، ائوده ایتین باغری آلیشار [ یانار ]

بوُ نا اشاره ائدیر کی ، قوهوم چوُلوق وه سوی داشلیق  نه بویدا اوزاق اولسا دا  یئنه ده اوره ک اوره که باغلی اولار « قان ، قانی چَکه ر »

● آوچی نئچه ته ف بیلسه آزیغ آنچا یول بیلیر

ترکی آذربایجانی : اوُوچی نئچه فَند بیلسه ، آیی اونجا یول بیله ر [ اووچی ovçi : شکارچی ]  

● قاری اؤکوز بالدوُقا قورقماس

ترکی آذربایجانی : قاری اؤکوز بالتا دان قورکماز

قاری Qarı : قوجا ، یاشلی ، بالتا Balta : ناجاق ، تبر

بایاتی لار

آی دؤنــــوب حیلا لا

حرام دوشمه ز حـلا لا

نا مردین باغجا سیندا

نه گول بیته ر ، نه لا لا  [ لالاLala : لاله ]

□ □ □

آراز آخـــــار بوز اوسته

کاباب پیشه ر کؤز اوسته

قوی اؤلدورسـونله ر منی

دانیشدیقیم سـؤز اوسته

□ □ □

سورولر مَله ر گَــله ر  [ سوروSürü  : گله گوسفند و بز ]

داغلاری اَنه ر گـَله ر

نا مرده توُش اولانین  [ توُش Tuş : روبرو ، مقابله ، قارشی ]

باشینا نَـــله ر گَله ر

□ □ □

سوُ گَله ر ، آخـــار گئده ر

یئر یوُوانی یاخــار گئده ر

بوُ دونیــــــــا باجا دی

هر بیر گَله ن باخار گئده ر

توپلاما : م . ر . اهروانلی   

قایناق : سالماس خالق آریشدیرمالاری

درمورد ترکان بیشتر بدانیم

« آن کس که ارزش خود را نداند هلاک شود »  امام علی (ع)

* گردآوری : مهرداد رحمانی اهروانلی

● کلمه توب Top که امروزه بیشتر به صورت توُپ تلفظ می شود ، واژه ای است کاملا ترکی که تبدیل حرف ب ← پ در این زبان متداول می باشد . واژه توب به نوبه خود مخفف و کوتاه شده کلمه توپیق Topıq ترکی به معنی گوی و توپ است . [1] شاید خالی از لطف هم نباشد که اشاره کنم بازی پرطرفدار فوتبال نیز برای اولین بار توسط یکی از ترکان سلماس به نام آقای « حسین سَده غانلی ( صدقیانی ) » از کشور ترکیه به ایران ارمغان آورده شد . [2]

● آیا می دانید نــام اصلی شهر میاندوآب ← قوشاچای ، تیکاب ← تیکـــــــان تپه ، تلخه رود ←آجی چای ، ماکو ← ماکی ، شاهین دژ ← سایین قالا ، سردرود ← سارودوری ، پارس آباد ← مُغان ، انزل ← قَره باغ است .

● آیا می دانید نام شهر قزوین بر گرفته از نام یک قوم باستانی التصاقی زبان [ ترک ] به نام کاسپی ها است . قزوین شکل تغییر یافته کاسپبن است در تاریخ بارها نام این قوم ذکر شده است ، همچنین نام دیگر دریای خزر که کاسپین می باشد برگرفته از نام این قوم است .

● آیا می دانید هر یک از رنگ ها در بین مردم ترک آذربایجان دارای مفهومی هستند که این مفهوم و اعتقادات ریشه در هزاران سال تمدن این ملت دارد ، رنگ سفید در بین ترکان نشانه شاهی ، حکومت و تقدس است ، رنگ آبی نشانه الاهیت و وابستگی به خداوند است که از اعتقاد دیرین ترکان به وابستگی خداوند به آسمانها و اروج انسان به آسمانها بعد از مرگ نشأت می گیرد ، رنگ سیاه نیز نشانه ای از سختی ، رنج و کثرت است که انعکاس وسیعی در فولکلور آذربایجان دارد . [3]

● آیا می دانید واژه الاغ یک واژه ترکی است که در ورود به زبان فارسی در ترجمه آن اشتباهی صورت گرفته است ، الاغ با تلفظ ترکی اوُلاغ Ulağ به اسب تیز رو و سریعی گفته می شود که به فرمان بیگ و خان در اختیار  قاصد قرار می دهند .[1]

● آیا می دانید واژه چخماق دارای ریشه ترک – سومری بوده و تلفط صحیح آن چاخماق است ، این واژه از ریشه کلمه سومری شاق بوده که با قانون تبدیل حرف ش ← چ  در گذر از سومری به ترکی به صورت چاق در آمده است . هر دوی این واژه ها در سومری و ترکی به معنی درخشش و برق زدن است . نام سنگ چخماق – چاخماق هم که موقع خوردن به هم باعث تولید جرقه می شوند از همین واژه گرفته شده است .[4]

● آیا می دانید کلمه چراغ با تلفظ و نوشتار صحیح « چیراق Çıraq » ریشه در زبان ترکی دارد . این واژه مرکب از « چار / چیر » به معنی پراکننده از مصدر چارماق و « اق » به معنی شعاع و بیشتر ، شعاع نور می باشد که نظیر آن در « پیچاق / بیچاق » به معنی شعاع برنده نیز دیده می شود پس چیراق به معنی پراکننده نور است .[3]

● آیا می دانید نام شهر سقز Səqız برگرفته از نام یک قوم التصاقی زبان ( ترکی باستان ) به نام ساکا است . [6]

● آیا می دانید رسم ریختن یک مشت خاک بر روی مرده که در مراسم تدفین اروپا رایج است توسط ترکانی که بعدها به اروپا مهاجرت کرده اند رواج یافته است .[2] از هزاران سال پیش در بین ملل ترک این رسم وجود داشته که در زمانی که یکی از بزرگان یا خاقانان را به خاک می سپردند ، هر کس یک مشت خاک بر روی مزار وی می ریخته و این خاک ها به صورت تپه ای در می آمده است .

● آیا می دانید از گذشته های بسیار دور رورخانه آراز در بین مردم آذربایجان مقدس تلقی می شده و مردم گذر از آن را مقدس می شمردند . رودخانه آراز از قدیم به رودخانه ای مشهور بوده که هیچ گاه نمی شد روی آن پل ساخت . ویرژیل ، شاعر رومی در مورد آراز می گوید : آراز رودخانه ای است که هیچ سد و پلی را تحمل نمی کند .[5]

[1] . دیوان لغات الترک / محمود الحسین الکاشغری / ترجمه دکتر ح . دوزگون .  

[2] . تاریخ ده هزارساله سلماس و غرب آذربایجان / دکتر . ت ملک زاده .

[3] . آذربایجان خالقینین سوی کوکون دوشونرکن /  ع. سید اوف / کؤ : ر . شاوانلی 

[4] . فرهنگ سومر / کتاب اول / روشن خیاوی

[5] . آذربایجان در سیر تاریخ ایران / ج 1 / رحیم رئیس نیا / ص 33 و 36

[6] . ایران تؤرکلرین اسکی تاریخی / بیرینجی جیلد / دکتر زهتابی ، 548

آتالار سؤزی

● یاخین قونشی ، اوُزاق قوهوُمدان یاخشی

● بیر اَلینده آشین اولاندا ، بیرسینده - ده داشین اولسوُن

● آج آیی اویناماز [ آیی : خرس ]

● آج اَلینه دوشه نی یییه ر ، توخ دیلینه گَله نی دییه ر

● آج اولدوُن چوبانا قوشوُل ، یوروُلدون کَروانا

● آج قیلینجی قاپار [ قیلینج : شمشیر ]

● آج گؤز ، یالانچی توروُنا دوشه ر

● آجین ایمانی اولماز ، توخوُن آمانی 

● آجیقلی باشدا عقل اولماز

● آجلیق آداما اویوُن اؤیره دَر

● آدامی باشدان تانی ، آغاجی یاشدان

● آدین نؤکر ، دوُرما بئکار

● آغ ساقال سؤزون آخره ساخلار

● آغا توخدوُر ، نؤکره بیر چوره ک یوخدوُر [ توخ : سیر ]

● اَغیلی ایشینه باخار ، ده لی دیشینه

● آغیر داشی قوپماز ، سئل آپارماز

آتالار سؤزی  Atalar sözı  

Mehrdad R’hmani Əhrvanli

● ائو یاراشیغی  اوشاق ، سُفرا یاراشیغی قوناق

●Ev yaraşığı uşaq , sufra yaraşıği qonaq

● ایت هؤردی چه رچی [1] گه لدی ؛ ائیله بؤلدؤم ائلچی گه لدی

İt hürdı çərçı gəldı , eylə büldüm elçı gəldı ! ●

● ایشین دؤشه نده آرار [2] مَنی ، ایشیم دؤشه نده قووار منی

İşi düşəndə arar məni , işim düşəndə qovar məni●

● ایشله یه ن اینجی [3] تاخار ، ایشله مییه ن یانه کی باخار

İşləyən inci taxar , işləmiyən yanəki baüar●

● ایشله مییه ن ، دیشله مه زİşləmiyən , dişləməz                              ●

● سوغان وار ، سویان یوخSoğan var , soyan yox                             ●

● ها را دا آش ، اورادا باشHarada Aş , orada baş                             ●

● بیر اَل اَکه ر ،  ایکی اَل بیچه رBir əl əkər , iki əl biçər                   ●

● ده لی باخار ، سوُ آخارDəlı baxar , su axar                                    ●

قایناق Qaynaq  :

آتالار سؤزی ، عقلین گؤزی / حسین فیض الهی / 1366 / چاپ اول

Atalar sözı , əqlin qözı / Yəqub qods

[1] . چه رچی – Çərcı : دست فروش ، فروشنده دوره گرد

[2] . آراماق – Aramaq : دنبال کسی گشتن [ آختارماق ]

[3] . اینجی – İnci : مروارید

بایاتی Bayati  

هئیوانی آتدیم نــــارلیغا

گــؤوه نمه بو وارلــــیغا

گؤزه لیک سه نده ن گئده ر

اَلین دؤشه ر دارلـــــیغا

Heyvanı atdım nariığa

Güvənmə bu varliğa

Gözəlik səndəndə gedər

Əlin düşər darlığa